دیدار اعضای نهضت آزادی ایران و جمعی از دوستان مرحوم مهندس مهدی بازرگان ‏ ‏با آیت الله منتظری ‏
‏در تاریخ ‏۱۳۸۴/۱۰/۳۰‏‏

‏بسم الله الرحمن الرحیم ‏

‏خداوند ان شاءالله مرحوم مهندس بازرگان درجاتش را عالی كند و با محمد‏ ‏و آل محمد محشور نماید و به همه بازماندگان و علاقه مندان ایشان هم صبر‏ ‏و اجر عنایت كند.
‏ ‏آقایان شاید مرا شناخته باشند كه آدم صریح اللهجه ای هستم و بسا مطالبی‏ ‏به ذهنم می‎آید كه نمی توانم نگویم .
‏ ‏از جمله جمعیت هایی كه به نظر من در جمهوری اسلامی به آنها ظلم شده‏ ‏جمعیت نهضت آزادی است . برای اینكه در وقتی كه در حكومت سابق هیچ‏ ‏كس هیچ چیز نمی گفت - حالا نمی خواهم تخطئه كنم - اما تقریبا همه ساكت‏ ‏بودند و ساكت نشستند، جمعیت نهضت آزادی و مرحوم مهندس بازرگان و‏ ‏یاران و دوستانش یك حزب اسلامی تشكیل دادند و تاوانش را هم دادند.‏ ‏این همه زندان رفتند، در تبعید برازجان و جاهای دیگر رفتند. و بالاخره‏ ‏هزینه های سنگینی پرداخت كردند به خاطر همین تعهدشان نسبت به حزب‏ ‏نهضت آزادی .
‏ ‏بارها شاید از من شنیده اید كه اصلا تشكل و تحزب یك امر واجب است‏ ‏برای اینكه ما در اصول خوانده ایم مقدمه واجب واجب است . امربه معروف‏ ‏و نهی ازمنكر یك واجب همگانی است . قرآن مجید می‎فرماید: (والمؤمنون‏ ‏والمؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنكر). الف و‏ ‏لام برای استغراق است ، یعنی همه مردهای مؤمن و همه زنهای مؤمن نسبت‏ ‏به یكدیگر ولایت دارند. ولی معنایش دوست نیست ، ولی یعنی صاحب‏ ‏اختیار، یعنی همه مردم نسبت به یكدیگر صاحب اختیارند. اول خدا این‏ ‏ولایت را برای همه قرار داده كه اگر شما امربه معروف كردید یك كسی‏ ‏نگوید به شما چه . چون در جواب می‎گویید آن خدایی كه خالق و رازق‏ ‏شماست و نظام وجود دست اوست این ولایت را برای من قرار داده است ،‏ ‏همه مردها و همه زنهای مؤمن ، بخصوص زنها را در اینجا خداوند عنایت‏ ‏كرده ذكر فرموده است . در جاهای دیگر آیات نوعا به لفظ مذكر است ، و ما به‏ ‏عنوان اشتراك در تكلیف می‎گوییم شامل زنها هم می‎شود، اما در اینجا خدا‏ ‏عنایت داشته زنها را هم جدا ذكر كرده است ، (والمؤمنون ) یعنی همه‏ ‏مردهای مؤمن (والمؤمنات ) همه زنهای مؤمن ، بعضشان نسبت به بعض‏ ‏دیگر صاحب اختیارند. منتها ولایت مقول به تشكیك است ، دارای مراتب‏ ‏است . این مرتبه از ولایت نسبت به امربه معروف و نهی ازمنكر را خدا برای‏ ‏همه مردهای مؤمن و همه زنهای مؤمن قرار داده ، یعنی هر زنی حق دارد به‏ ‏من بگوید فلانی تو چرا فلان كار را كردی فلان كار را نكردی . بالاخره این‏ ‏وظیفه همگانی است و این وظیفه امربه معروف و نهی ازمنكر آنجایی كه در‏ ‏یك امور جزئی است تحزب نمی خواهد اما یك وقت آمرین به معروف و‏ ‏نهی كنندگان از منكر می‎خواهند نسبت به اصلاح جامعه سخن بگویند و‏ ‏حرف بزنند. در جامعه اگر اشتباهی و كجی هست صحبت كنند و حرف‏ ‏بزنند. در این صورت وقتی مؤثر است كه متشكل باشند. یك جمعیت‏ ‏متشكلی باشند و هماهنگ تا نسبت به اصلاح جامعه و جلوگیری از فساد‏ ‏جامعه اقدام كنند و سخن بگویند.
‏ ‏بنابراین امربه معروف و نهی ازمنكر در سطح وسیع اگر بخواهد اجرا بشود‏ ‏توقف به تشكل و تحزب دارد و مقدمه واجب واجب است . عشایر در زمان‏ ‏پیغمبراكرم (ص ) یك نحو تشكلی داشتند، پیغمبراكرم (ص ) با قبائل بیعت‏ ‏می‎كرد، جوری بود كه رئیس قبیله وقتی یك حرفی می‎زد دیگران هم پیروی‏ ‏می‎كردند; خودش یك نحو تشكلی بوده است . در زمان ما بایستی به اختیار‏ ‏خودمان تشكیلاتی داشته باشیم كه آن تشكیلات هدفش این باشد كه نسبت‏ ‏به اصلاح جامعه اقدام بكند و جلوگیری از فساد بكند. این همان‏ ‏امربه معروف و نهی ازمنكر است .
‏ ‏عرض كردم در رژیم سابق كه اصلا كسی گوشش به این حرفها نبود واقعا‏ ‏نهضت آزادی اقدام كردند اقدام خداپسندانه ای ، و جمعیتی بودند‏ ‏وظیفه شان را انجام دادند هزینه اش را هم پرداختند. حالا در زمان ما در‏ ‏جمهوری اسلامی آقایان خیال می‎كنند كه حزب و تشكل بایستی تابع دولت‏ ‏باشد. می‎گویند چرا این حزب زیر نظر ما نیست ، پیرو ما نیست . در صورتی‏ ‏كه دولت بایست تابع افراد و ملت باشد نه اینكه ملت تابع دولت . در این‏ ‏جهت احزاب سیاسی باید باشند و اینها در تشكیل دولت و در برنامه ها و‏ ‏روش دولت نظر داشته باشند. اینكه چرا این حزب مطابق میل ما نیست این‏ ‏مثل حزب رستاخیز می‎شود كه در زمان شاه بود.
‏ ‏من به سهم خودم از برادران نهضت آزادی تشكر می‎كنم كه با ثبات و‏ ‏استقامت ایستاده اند; و مرحوم مهندس بازرگان واقعا خدمت بزرگی كرد كه‏ ‏بزرگترین خدمتش اینكه این حزب دینی را تشكیل داد و اهداف بزرگی هم‏ ‏داشت ، منتها ما در عالم طبیعت به همه اهدافمان نمی رسیم . عالم طبیعت‏ ‏عالم تزاحم و تصادم است . انسان نباید مأیوس بشود. بالاخره نهضت آزادی‏ ‏از حزبهایی است كه به قصد تأمین آزادی و پیاده كردن دستورات اسلام و‏ ‏دفاع از اسلام و جلوگیری از دیكتاتوری و فساد تشكیل شده ، امیدواریم‏ ‏آقایان دلسرد نشوند. بایستی كه حزب نظارت داشته باشد بر رفتار دولت‏ ‏حدوثا و بقائا، دولت و برنامه هایش باید زیر نظر احزاب سیاسی مستقل‏ ‏خداپسند باشند.
‏ ‏در مسائلی كه اخیرا مطرح شده من نخواستم وارد بشوم اما چند روز پیش‏ ‏یك مصاحبه داشتم با خبرنگار نیوزویك او مسائل جاری كشور را پرسید من‏ ‏گفتم این بیانی كه بعضی آقایان دارند در حقیقت می‎خواهند بگویند كه رهبر‏ ‏انقلاب آیت الله خمینی خدای ناكرده حقه بازی كرده ، با اینكه عقیده نداشته‏ ‏است به جمهوری اسلامی برای اینكه كلاه بر سر مردم بگذارد آمده گفته‏ ‏جمهوری اسلامی ، این توهین به ایشان است . این بزرگترین اهانت به ایشان‏ ‏است . از اول خود ایشان گفت جمهوری اسلامی و در قانون اساسی هم همه‏ ‏اینها نوشته شده است .
‏ ‏خداوند ان شاءالله مرحوم مهندس بازرگان درجاتش را عالی كند و به همه‏ ‏بازماندگانش صبر و اجر عنایت فرماید. به آقایان هم توفیق بدهد كه در هر‏ ‏شرایطی وظایفشان را عمل بكنند. به اندازه اش تذكر بدهید. من با تندیها‏ ‏مخالفم ولی بالاخره حرف حق را باید انسان بزند و سكوت روا نیست . امام‏ ‏حسین (ع ) در سفر كربلا پس از برخورد با اصحاب حر حدیثی از‏ ‏پیغمبر(ص ) نقل كردند كه اگر انسان جور و ظلم و چیزهای خلاف ببیند "و‏ ‏لم یغیر علیه بقول و لا فعل كان حقا علی الله ان یدخله مدخله " آن ساكتین هم‏ ‏حكم جائرین را پیدا می‎كنند. بنابراین سكوت روا نیست . من را هم تخطئه‏ ‏می‎كنند در حالی كه من به عقیده خودم وظیفه ام را انجام می‎دهم و هیچ‏ ‏وقت هم دنبال مقام و مرجعیت و این جور چیزها نبوده ام . این جور مقامات‏ ‏امور اعتباری است و تمام می‎شود و می‎رود. اگر ما عقیده داریم به آخرت‏ ‏باید كاری بكنیم كه كارهایمان مورد رضای خدا باشد.
‏ ‏ان شاءالله همه شما موفق و مؤید باشید. یك حمد و سوره هم برای مرحوم‏ ‏مهندس بازرگان بخوانیم .
‏ ‏خدا ان شاءالله شما را حفظ بكند و عاقبت همه مان را ختم به خیر كند.
‏ ‏
‏ ‏دكتر ابراهیم یزدی : من از طرف خودم و از طرف شورای مركزی نهضت‏ ‏آزادی ایران از فرمایشات جنابعالی تشكر می‎كنم و این عید سعید بزرگ‏ ‏غدیر را به جنابعالی و بیت محترم و آقازاده های بزرگوار تبریك می‎گویم و‏ ‏امیدوار هستم كه ملت ما بتواند همچون گذشته از بركت پیروی واقعی از‏ ‏علی (ع ) به آنچه در مصلحت ملت هست و موجب رضای حق است ادامه‏ ‏بدهد. و همچنین برای جنابعالی آرزوی سلامت و طول عمر و ادامه‏ ‏خدمات و استمرار بر قول ثابت را داریم .
‏ ‏بدون شك همان طور كه حضرتعالی فرمودید مقدمه هر كار واجبی را‏ ‏واجب ، مقدمه هر كار حلالی را حلال و مقدمه هر كار حرامی را حرام‏ ‏می‎دانیم . اگر ما پذیرفته ایم جمهوریت را و اگر پذیرفته ایم دخالت مردم را بر‏ ‏سرنوشت خودشان ، لاجرم مقدمه اش را كه تحزب و كار جمعی است باید‏ ‏بپذیریم . راه گریزی نیست . و ما متاسفیم كه بیست و هفت سال پس از‏ ‏انقلاب كسانی پیدا شده اند كه علنا و صریحا اصل جمهوریت را انكار‏ ‏می‎كنند. آن مطلبی را كه حضرتعالی اشاره فرمودید بی تردید یك توهین‏ ‏است به رهبر انقلاب كه او به چیزی كه اعتقاد نداشت مردم را دعوت كرده‏ ‏است .
‏ ‏اما من یك نكته ای را اینجا الان به خاطرم رسید عرض كنم یك نامه ای‏ ‏منتسب به امام منتشر شده است این نامه را ما بارها گفته ایم كه بر طبق نص‏ ‏صریح وصیتنامه امام كه گفته است خط و امضاء من هر دو باشد گفتند خط را‏ ‏كارشناسی كردند بعد یك آقایی آمد گفت نخیر سید احمدآقا گفتند این خط‏ ‏خط من است ، هم اینقدر كه او اعتراف كرده كه خط من است اعتبار ندارد.‏ ‏اما هنگامی كه ما در یكی از مصاحبه ها مورد سؤال قرار گرفتیم و گفتیم نامه‏ ‏اصالت ندارد ما را به دادگاه احضار كردند به جرم توهین به مقام رهبری فقید‏ ‏و بعد هم پرونده اول رفت به دادگاه عادی بعد به دادگاه انقلاب . در خدمت‏ ‏جناب صدر به عنوان وكیل حقوقی ما رفتیم آنجا گفتیم آقا شما حرفهای‏ ‏جدید می‎زنید كه در تاریخ هزار و چهارصد ساله اسلام سابقه ندارد،‏ ‏مسلمانها هزار و چهارصد سال است پیرامون صحت و سقم احادیث پیامبر‏ ‏خدا بحث می‎كنند هیچ كس تا حالا نگفته كه شك و تردید در یك حدیث‏ ‏منتسب به پیامبر توهین به پیامبر است حالا شما می‎گویید توهین ؟ شش ماه‏ ‏ما را محكوم كردند. حالا عرض من این است كه ما در یك وضعیتی قرار‏ ‏گرفته ایم كه بعضی ها به نام دفاع از اسلام دارند زیراب جمهوریت را می‎زنند‏ ‏و چنین مسائلی را مطرح می‎كنند كه مصداق بارز تشویش اذهان است اما‏ ‏متأسفانه دادگاههای ما مثل اینكه زورشان به دانشجویی می‎رسد یا به یك‏ ‏افراد خاصی یا به نهضت آزادی می‎رسد كه به ما می‎گویند اصلا شما قاچاقی‏ ‏نفس می‎كشید.
‏ ‏غیر از آن زندانهای زمان شاه كه حضرتعالی اشاره فرمودید در همین دوران‏ ‏جمهوری اسلامی در سه نوبت دوستان بسیار خوب ما آقایان توسلی ،‏ ‏صباغیان ، منصوریان و دیگران را بردند زندان ، حتی جناب صدر هشتاد و‏ ‏چند ساله را بردند زندان به عنوان همین اقدام برای براندازی . اخیرا به ما‏ ‏می‎گویند كه شما دنبال براندازی آرام هستید، آرام یعنی چه ، ما نمی فهمیم .‏ ‏خوب در همین دوران هم بود. همین طور كه مستحضر هستید سی و چند‏ ‏نفر از اعضای نهضت آزادی ایران را مجموعا به صد و ده سال زندان محكوم‏ ‏كردند، بنده را هم پنجاه و دو جلسه بازجویی كردند. هنوز تكلیف دادگاه‏ ‏معلوم نیست .
‏ ‏به هر حال ما در چنین شرایطی هستیم و مایلیم از طرف دوستان بخصوص‏ ‏نظر جنابعالی را نسبت به این مسأله كه اصلش كلامی و فقهی است بدانیم .‏ ‏آقایان مدعی هستند به نظریه نصب ، و نظریه انتخاب را رد می‎كنند. به نظر‏ ‏جنابعالی كه یك شخصیت برجسته اسلامی و عالم به علم زمان و شریعت‏ ‏هستید بفرمایید كه اصلا نصب به این معنایی كه آقایان می‎گویند جایی در‏ ‏اندیشه اسلامی دارد یا نفوذ مسیحیتی است كه معتقد بودند منشأ قدرت‏ ‏الهی است نه زمینی و مردم حق ندارند بعد از بیست و هفت سال چرا آقایان‏ ‏می‎گویند، و اصولا چنین چیزی در اندیشه اسلامی جایی دارد یا ندارد؟
‏ ‏
‏ ‏آیت الله منتظری : یك جزوه ای من نوشتم به نام "حكومت مردمی و قانون‏ ‏اساسی " این جزوه در دیدگاههای من روی سایت هست آقایان می‎توانند‏ ‏نگاه كنند. آنجا من از باب مثال نوشتم امام مجتبی (ع ) - با اینكه ما برای‏ ‏ائمه (ع ) مقام عصمت قائلیم - در نامه به معاویه نوشت كه وقتی كه پدرم از‏ ‏دنیا رفت "ولانی المسلمون الامر من بعده " مسلمانها امر حكومت را به‏ ‏من واگذار كردند و مرا والی قرار دادند. ادله زیادی من در آنجا ذكر كرده ام ،‏ ‏من مسأله نظریه نصب را در آنجا نقد كرده ام .
‏ ‏حالا بالاخره عالم طبیعت عالم تزاحم و تصادم است اما انسان آن را كه‏ ‏تشخیص داد وظیفه اش می‎باشد عمل كند، استقامت هم داشته باشد‏ (فاستقم كما امرت و من تاب معك ). و از این كه آقایان هم مزاحمت نسبت‏ ‏به شما كردند من واقعا به سهم خودم متأثر شدم و عذرخواهی می‎كنم . و‏ ‏بدی آن به این است كه خیلی ظلمها و كارها به حساب اسلام انجام می‎شود.‏ ‏پنج سال و دو سه ماه مرا اینجا در خانه محصور كردند، این حسینیه ما هشت‏ ‏سال است كه در توقیف می‎باشد. حسینیه چه گناهی كرده در این كشور؟!‏ ‏دفتری در اصفهان داشتم كه در اختیار آقایان است و آقای علی رازینی قاضی‏ ‏دادگاه ویژه حكم كرده فروخته شود به نفع دادگاه ویژه ، من نفهمیدم چرا! در‏ ‏فقهمان داریم اگر اهل ذمه از ذمه خارج شد خودش حكم ذمه بر او بار‏ ‏نیست اما مالش از باب اینكه یك روزگاری مال اهل ذمه بوده محترم است ،‏ ‏احترام مالش محفوظ است . این در فقه ماست . حالا من نمی دانم به چه‏ ‏مناسبت خانه ای كه دفتر من بوده و در آن درس گفته می‎شد یا مثلا كسی‏ ‏ممكن بود وجوهاتی بیاورد آنجا، این را آقای علی رازینی حكم كرده فروخته‏ ‏شود به نفع دادگاه ویژه . دفتر مشهد را هم همین طور توقیف كردند. این‏ ‏حسینیه هم توقیف است . چند روزی آمدند شعار دادند غذا هم در ظرف‏ ‏یك بار مصرف به آنها دادند خوردند، گربه ها آمدند بقیه را خوردند گربه ها‏ ‏آنجا مرده اند. همین طور این وضعیت آنجا باقی است . اینها را من چطور به‏ ‏حساب جمهوری اسلامی بگذارم ؟! وقتی كه آقایان می‎گویند حقوق بشر در‏ ‏كشور كاملا رعایت می‎شود من برایم یك جوك است ، برای اینكه من یكی از‏ ‏پایه گذاران انقلاب بودم وقتی كه بنا باشد مال من احترام نداشته باشد و‏ ‏حقوق من رعایت نشود چطور باور كنم كه حقوق دیگران رعایت می‎شود؟‏ ‏اللهم اصلح كل فاسد من امور المسلمین .
‏
‏دفتر آیت الله العظمی منتظری ‏
‏‏۱۳۸۴/۱۱/۴‏‏