سید افشین امیرشاهی

سیامك اسكندری كارشناس معماری: «در سیلاب شدید زمستان سال ١٣٧٧ حجم آب به حدی بود كه بخش زیادی از تپه‌های تاریخی را شست و آب از پلكان اول آرامگاه كوروش كه ١٨٠ سانتی‌متر ارتفاع دارد، فراتر رفت. تا چندین روز پس از سیل هم محوطه اطراف آرامگاه كوروش همچنان زیر‌آب بود.»

ساخت سد سیوند در سال ١٣٧١ در تنگه بلاغی و روی رودخانه پلوار آغاز شد. این سد در یك‌صد كیلومتری شمال شیراز و پنجاه كیلومتری تخت جمشید در حال احداث است. سد سیوند در منطقه‌ای قرار دارد كه فاصله دهانه اصلی آن تا آثار و سازه‌های اصلی محوطه پاسارگاد حدود ١٧ كیلومتر و فاصله خط پایان آبگیری دریاچه تا سازه‌های اصلی و آرامگاه كوروش حدود ٩ كیلومتر است. پیش‌بینی می‌شود با آغاز آبگیری سد سیوند، دست‌كم هشت كیلومتر از تنگه بلاغی همراه با آثار درون آن زیر آب رود. این در حالی است كه در فصل بهار و با آغاز سیلاب‌های بهاری دشت بلاغی،‌ آثار بیشتری تهدید خواهند شد.

بر اساس نظر كارشناسان، پس از آبگیری سد سیوند تعدادی از تپه‌های باستانی پیش از تاریخ، كوره‌های ذوب فلز، غار و سكونت‌گاههای پیش از تاریخ، دو قبرستان بزرگ مربوط به اشكانیان، چهار كیلومتر سنگ‌چین شاهی، هفت كیلومتر مرز سنگی مربوط به دوران اشكانی، گورهای سنگی مربوط به دوران فرمانروایان فارس (خرقه‌داران)، دو قسمت از جوی سنگی و راه شاهی در شرق تنگه بلاغی و شش قسمت از راه شاهی در غرب این تنگه زیر آب خواهند رفت.

اما در این میان مشكل دیگری نیز وجود دارد كه به سست بودن خاك منطقه برمی‌گردد. بابك كیال مدیر داخلی مجموعه باستانی پاسارگاد و كارشناس مرمت آثار باستانی است. وی عقیده دارد «با توجه به آبرفتی و سست بودن خاك منطقه، حدس زده می‌شود جمع شدن آب در دریاچه سد باعث افزایش شدید رطوبت هوا در منطقه و بالا آمدن میزان آب سطحی شود. این اتفاق می‌تواند به پی اصلی كاخ‌ها و آرامگاه كوروش آسیب برساند.»

البته بین برخی از كارشناسان و مسئولان سدساز در ارتباط با این موضوع كه آبگیری سد سیوند به مجموعه پاسارگاد و آرامگاه كوروش آسیب می‌رساند، اختلاف نظر وجود دارد؛ به‌طوری كه جلال جامعی مجری پروژه ساخت سد سیوند می‌گوید به دلیل وجود ٩ كیلومتر فاصله بین آخرین نقطه آبگیری سد سیوند با مجموعه پاسارگاد، آبگیری این سد هیچ تأثیری بر پی سازه‌های پاسارگاد نخواهد داشت.»

پاسارگاد ششمین محوطه جهانی ایران است كه طی آخرین جلسه یونسكو كه تیر ماه سال ١٣٨١ در چین برگزار شد، به علت دارا بودن شاخصه‌های فراوان با صد در صد آرا در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. پیش از آن «تخت جمشید»، «چغازنبیل»، «میدان نقش جهان»، «تخت سلیمان» و «ارگ بم» نیز در فهرست جهانی یونسكو ثبت شده بودند كه البته ارگ بم پس از زلزله ویران كننده بم در فهرست میراث در خطر جای گرفت.

بر اساس قوانین مربوط به ثبت یك اثر در فهرست میراث‌ جهانی، هر اثری كه در فهرست جهانی یونسكو جای می‌گیرد، طبقه كنوانسیون میراث طبیعی و تاریخی باید از سوی كشور نگهدارنده اثر، مورد توجه ویژه قرار گیرد و انجام هرگونه اقدامی در به خطر افتادن آن ممنوع است.

بین شیراز و اصفهان، پس از تخت جمشید و در دشت مرغاب، كنار سیوند، محوطه باستانی پاسارگاد واقع شده است. محوطه باستانی پاسارگاد، آثار ارزشمند و بی‌نظیری را درون خود جای داده است. آرامگاه كوروش، كاخ بارعام، كاخ دروازه، كاخ اختصاصی، قبر كمبوجیه و تل تخت را می‌توان در پاسارگاد مشاهده كرد. پاسارگاد نخستین پایتخت هخامنشیان است كه در سال ٥٥٠ قبل از میلاد مسیح، به دستور كوروش ساخته شده است.

با این وجود، سازمان آب منطقه‌ای فارس و وزارت نیرو امكان هرگونه تعویق در آبگیری سد سیوند را منتفی اعلام كردند. آنها تصمیم‌گیری در این باره را تنها به دستور مستقیم مقامات عالی‌رتبه كشور چون هیأت دولت موكول كردند. البته چند پیش هیأت دولت آیین‌نامه‌ای را تصویب كرد كه بر اساس آن همه ارگان‌ها ملزم به استعلام از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری پیش از انجام هرگونه عملیات اجرایی در كشور هستند.

محمدحسن طالبیان، مدیر بنیاد پژوهشی پارسه- پاسارگاد هم خبر اعلام آبگیری سد سیوند را شنیده است. او درباره تبعات ناشی از ایجاد یك دریاچه پس از آبگیری سد به همشهری گفت: آخرین نقطه آبگیری سد سیوند با پاسارگاد چند كیلومتری فاصله دارد.

لی رطوبت ناشی از آبگیری سد ممكن است بر آثار پاسارگاد تأثیر بگذارد. البته در حال حاضر هیچ‌كس نمی‌داند كه میزان تأثیر رطوبت بر آثار موجود در پاسارگاد چه اندازه است. این كار باید از طریق دستگاه‌های تست كننده انجام شود. اگر رطوبت به وجود آمده كم باشد، میزان تأثیر منفی بر آثار نیز كم خواهد بود. در صورتی كه رطوبت زیاد باشد تخریب آثار نیز زیاد خواهد بود. ولی باید بسنجیم كه این تأثیرات در درازمدت چگونه خواهد بود.

اما طالبیان، خطرات ناشی از آبگیری سد سیوند در تنگه بلاغی را جدی‌تر ارزیابی می‌كند. مدیر بنیاد پارسه- پاسارگارد می‌گوید:١٣٠ اثر در تنگه بلاغی موجود است كه باید خیلی سریع این آثار را نجات دهیم. بخشی از آثار تنگه بلاغی باید مستند نگاری شوند. آثاری را می‌توانیم جابه‌جا كنیم، در خصوص برخی دیگر از آثار می‌توانیم از مسئولان آب منطقه‌ای فارس و وزارت نیرو بخواهیم تا جایی كه مشخص می‌كنیم آبگیری كنند. قطعاً مسئولان سازمان آب منطقه‌ای فارس هم همكاری می‌كنند و به درخواست ما پاسخ مثبت می‌دهند.

علی‌رغم خویش‌بینی مدیر بنیاد پارسه- پاسارگاد، مجری طرح سد سیوند نظر دیگری دارد. جلال جامعی معتقد است، بالاترین تراز آبگیری سد سیوند ٥/١٨٢١ متر است و این تراز با آرامگاه كوروش بیش از ٤٥ متر اختلاف دارد. بنابر این سد از مقبره پایین‌تر است. ضمن این كه سد از پاسارگاد ٩ كیلومتر فاصله دارد.

مجری طرح سیوند با صحه گذاشتن براین مهم كه آثاری باستانی، قبرهای قدیمی و تعدادی سفال در دریاچه سد مشاهده شده است می‌گوید: هر چند كه ما اطلاع دقیقی از گزارش‌های باستان‌شناسان نداریم، ولی آثار مشاهده شده به حدی مهم نیست كه بهره‌برداری از سد را دچار مشكل كند. (ایسنا- ٧/٦/٨٤)

دور از هر گونه نگرانی

اعلام خبر آبگیری سد سیوند تا پایان امسال، بسیاری از ایرانیان و حتی جهانیان را نگران كرده است. اما این مسأله هیچ نگرانی را در سید حسین مرعشی رئیس سابق سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به وجود نیاورد. چرا كه رئیس پیشین عقیده داشت كه نمی‌توان سدسازی را كه لازمه تمدن امروز و فردای ایران است، فدای حفظ آثار تاریخی كرد. بنابر این طبیعی است كه در دوران ریاست مرعشی بر سازمان مهم میراث فرهنگی و گردشگری، اقدام مناسبی در جهت حفظ و حراست از آثار منحصر به فرد محوطه بلاغی و دشت پاسارگاد صورت نگیرد. مرعشی در دوران ریاست خود بر سازمان میراث فرهنگی، براین عقیده پای فشرد كه كلیه دوره‌های ایران، محل زندگی مردم قدیم و دوره‌هایی است كه آثار تمدن كهن در آنها وجود داشته است. چون تمدن ایران ٩ هزار سال جریان داشته و این نشان می‌دهد كه تمدن‌های جدید روی تمدن‌های قدیمی بنا شده‌اند. بنابر اظهارات مرعشی به خبرگزاری ایلنا، نمی‌توان انتظار داشت مرعشی در مدت یك سال و اندی كه در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری بود كار ویژه‌ای برای حفاظت از آثار تنگه بلاغی انجام داده باشد. همچنان كه وقتی كلنگ ساخت سد سیوند در سال ٧١ بر زمین زده شد، سید محمد بهشتی هم كه در آن زمان رئیس سازمان میراث فرهنگی بود، از كنار این مسأله به راحتی گذشت و او هم كار چشمگیری نكرد. چرا كه گفته می‌شود مقامات سدساز پیش از آغاز پروژه ساخت سد سیوند طی نامه‌ای به سازمان میراث فرهنگی، نظر این سازمان را در باره آغاز عملیات عمرانی برای ساخت سد خواسته بودند. اما ظاهراً پرسش آنها بدون پاسخ ماند و سكوت نیز علامت رضایت است! البته محمد حسن طالبیان به كمك سید محمد بهشتی می‌آید و توضیح می‌دهد: «حدود ١٠ سال پیش نامه‌ای به اداره كل میراث استان فارس نوشته می‌شود. با توجه به گستردگی محوطه‌های باستانی در ایران، طبیعی است كه شناخت كاملی از همه این محوطه‌ها وجود نداشته باشد. شاید حدود ٢٠ تا ٢٥ درصد آثار تاریخی و محوطه‌های باستانی ایران را بشناسیم. از طرفی قانونی وجود دارد كه براساس آن اگر دستگاه‌ها هنگام عملیات عمرانی به آثار باستانی برخورد كنند، می‌بایست ادامه عملیات عمرانی را متوقف كنند. اگر پاسخ دادن به نامه آنها مدتی طول كشیده است، به این معنی نیست كه آنها حق انجام عملیات عمرانی را در آن منطقه داشته‌اند.»

سیلاب‌های پرقدرت!

مسأله مهم دیگری كه محوطه پاسارگاد را تهدید می‌كند، وجود سیل‌بند بر سر راه پاسارگارد است.

وجود سیل بند در راه مسیل بزرگ منطقه پاسارگاد و هدایت جریان سیل به طرف مسیل كوچكی كه از نزدیكی محوطه باستانی پاسارگاد می‌گذرد، خطر تخریب آرامگاه كوروش كبیر و بخش‌هایی از محوطه پیش از تاریخ پاسارگاد را در پی دارد.
در منطقه پاسارگاد، دو مسیل وجود دارد كه یكی از آنها از دامنه كوههای شمال غربی پاسارگاد آغاز شده است و با عرضی بالغ بر یك كیلومتر در بخشی از مسیر خود از میان روستای مبارك‌آباد می‌گذرد و در ادامه به رودخانه پلوار می‌پیوندد. در نهایت نیز به سوی تنگه بلاغی جاری می‌شود.

مسیل كوچك‌تری نیز وجود دارد كه در حد یك رودخانه فصلی، آب در آن جریان دارد و عرض متوسط آن از ٢٠ متر تجاوز نمی‌كند. این مسیل كوچك در سر راه خود از مجاورت تپه مشهوری كه متعلق به دوران پیش از تاریخ است به نام «تل نخودی» عبور می‌كند و از فاصله‌ای حدود یكصدمتری شمال غربی آرامگاه كوروش به طرف تنگه بلاغی منحرف می‌شود.

سیامك اسكندری كارشناس معماری این مسأله را تأیید می‌كند. اسكندری در این باره می‌گوید: «وجود روستای مبارك آباد باعث شد تا سیل‌بندی سر راه مسیل بزرگ در بالای روستا احداث شود. اما احداث غیرفنی این سیل‌بند به گونه‌ای است كه در صورت وقوع سیل، همه حجم آب ناشی از سیلاب را به مسیل كوچك هدایت كند. چون حجم بالای آب با شكل طبیعی زمین در این قسمت هیچ تناسبی ندارد نتیجه هم مشخص است.»

سیامك اسكندری كارشناس معماری به سیلاب شدید زمستان سال ١٣٧٧ اشاره می‌‌كند و می‌گوید: «در این سیلاب حجم آب به حدی بود كه بخش زیادی از تپه‌های تاریخی را شست و آب از پلكان اول آرامگاه كوروش كه ١٨٠ سانتی‌متر ارتفاع دارد، فراتر رفت. تا چندین روز پس از سیل هم محوطه اطراف آرامگاه كوروش همچنان زیر‌آب بود.»

اسكندری تصریح می‌كند: «در این میان روستای مبارك‌آباد با تكیه بر این سیل بند كه به ناشیانه‌ترین شكل ممكن ساخته شده است، همچنان به رشد غیراصولی خود ادامه می‌دهد، تا جایی كه برخی از خانه‌های جدید آن در داخل مسیل ساخته می‌شوند. بنابراین یك مسئله مهم پیش می‌آید، اگر سیل‌بند حذف شود روستایی كه مدت‌ها است خطر سیل را از خود دور دیده، چه باید بكند و اگر سر جای خود باقی بماند. محوطه‌های تاریخی و آرامگاه كوروش خسارت می‌بیند. البته این خطر تنها متوجه آثار تاریخی پاسارگاد نیست و عامل زیر سیلاب رفتن روستاهای ابوالوردی و مادرسلیمان به واسطه احداث نسنجیده و غیركارشناسی این سیل‌بند در مواقع بارندگی شدید نیز می‌شود.

زمان از دست رفته!

چند روز پیش سازمان میراث فرهنگی و گردشگری طی اطلاعیه‌ای اعلام كرد در صورت آبگیری سد سیوند، بخشی از دره بلاغی كه آثار تاریخی دوره‌های مختلف در آن واقع شده است به زیر آب می‌رود. اما پاسارگاد و آرامگاه كوروش در امان خواهند بود. دره بلاغی كه رودخانه پلوار در آن جاری است به دلیل عبور عشایر منطقه و مسیر كاروان رو تاریخی، جاده شاهی و آثار بسیار مهمی از دوره‌های پیش از تاریخ تا دوره اسلامی و وجود پوشش‌های گیاهی و زمین‌های كشاورزی از اهمیت بسزایی برخوردار است.

ظاهراً زمان برای نجات دادن آثار تنگه بلاغی به سرعت از دست می‌رود. البته بنیاد پژوهش پارسه – پاسارگاد و پژوهشكده باستان‌شناسی از دو سال پیش – و نه از سال ١٣٧١ كه ساخت سد سیوند آغاز شد- بررسی‌های مقدماتی خود را برای نجات بخشی از آثار تنگه بلاغی و پاسارگاد آغاز كرده است. در همین زمینه هم جمع‌آوری اطلاعات، تهیه عكس‌های هوایی و ماهواره‌ای و مستندنگاری ١٣٠ اثر تاریخی و پیش از تاریخ انجام شده است. یك فراخوان بین‌المللی هم منتشر شده است و در پی این فراخوان هفت گروه پژوهشی – دانشگاهی مشترك بین ایران و دانشگاه‌های بولونیای ایتالیا، ورشو لهستان، كیوتو ژاپن، پژوهشگاه لومیو فرانسه، مركز مطالعات ایران‌شناسی آلمان، مركز باستان‌شناسی آلمان و مؤسسه باستان‌شناسی دانشگاه تهران فصل اول كاوش خود را از اسفندماه سال ٨٣ آغاز كرده‌اند.

در فصل اول كاوش علاوه بر مستندسازی غارها و محوطه‌های میان سنگی و پارینه سنگی، كاوش‌ها به كشف آثاری از دوره باكون‌ و ساختارهایی از روستاهای هخامنشی، فراهخامنشی، گورستان های دوره‌های هخامنشی تا ساسانی، مسیرها و كانال‌ها، مجموعه‌های صنعتی و تولیدی ساسانی منجر شد. لایه‌های مختلف این محوطه‌ها ثبت شده و سفال‌ها و اشیای كشف شده نیز به موزه منتقل شده است.

قرار است تا دو یا سه هفته دیگر كاوش یكی از معادن مهم فلزكاری كهن توسط تیم ایرانی آلمانی آغاز شود. فصل دوم كاوش نیز تا یك ماه دیگر و در محدوده‌ای وسیع‌تر توسط گروه‌های ایرانی و خارجی آغاز خواهد شد.

در عین حال سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در تلاش است تا از فصل دوم كاوش، گزارش دقیق و نقشه‌هایی تفصیلی از وضعیت آثار منطقه تهیه كند تا براساس این مطالعات زمان مورد نیاز برای نجات آثار و محدوده و ارتفاع مجاز آبگیری را به گونه‌ای كه به آثار منقول صدمه‌ای وارد نیاید، مشخص كند.

بنابراین سازمان میراث فرهنگی و گردشگری شاید حدود دو سال برای نجات محوطه‌های پشت سد سیوند فرصت دارد. چرا كه مسئولان سد ساز اعلام كرده‌اند حداكثر تا یك سال دیگر آبگیری سد را آغاز می‌كنند. با توجه به این كه دریاچه سد سیوند بیش از یازده كیلومترمربع وسعت دارد، پر شدن این حجم آب حدود یك سال زمان نیاز دارد. بنابراین شاید حدود دو سال فرصت باقی باشد. این در حالی است كه بنا به گفته برخی از كارشناسان، محوطه پشت سد سیوند و پاسارگاد ظرفیت ٥٠ سال كاوش را دارد.

محوطه‌های پشت سد سیوند علی‌رغم قدمت آنها بسیار بكر هستند و به ویژه تنگه بلاغی كه نخستین جایی است كه می‌توان در این محل در مورد خصوصیات و نحوه زندگی مردم در دوره هخامنشی اطلاعاتی را به دست آورد. همچنین نظر باستان‌شناسان و گیاه‌شناسان دلالت بر این دارد كه به علت بكر بودن تنگه بلاغی، گیاهانی در این منطقه وجود دارد كه در صورت انجام مطالعات كامل روی آنها می‌توان به نوع گل‌ها، درختان و پوشش گیاهی و باغ‌های پاسارگاد پی برد. چرا كه ریشه نخستین چهارباغ ایرانی در پاسارگاد است.

كاخ‌های پاسارگاد در نقاط مختلف محوطه پاسارگاد پراكنده بودند و از طریق باغ‌هایی به یكدیگر متصل می‌شدند. ریشه چهارباغ ایرانی هم به پاسارگاد باز می‌گردد. محمدرضا دهقانی استاد دانشگاه در این باره می‌گوید‌: «پاسارگاد در گذشته برخلاف امروز كه حالت بیابانی دارد، سر سبز بوده و بخش‌های مختلف آن با باغ‌هایی به یكدیگر متصل می‌شدند. آب این باغ‌ها نیز از طریق جوی‌های سنگی كه پس از هر چند متر در یك حوض سنگی می‌ریخت تأمین می‌شد. باغ‌ها از جلوی آرامگاه كوروش آغاز می‌شد و تا كاخ یارعام و پیكره انسان بالدار و كاخ اختصاصی ادامه داشت.»

به هر حال فرصت چندانی برای مطالعه و پژوهش و نجات بخشی از ‌آثار پاسارگاد و تنگه بلاغی و حفظ جاده شاهی باقی نمانده است. جاده با شكوه ایران باستان كه تحت جمشید را به پاسارگاد و بعدها به شوش پایتخت هخامنشیان وصل كرد. جاده‌ای كه به فرمان داریوش بزرگ ساخت آن از سارد آغاز شد و تا شوش ادامه یافت.

قرار است آبگیری سد سیوند آن طور كه مسئولان سدسازی می‌گویند اواخر بهمن آغاز شود. در فاصله كوتاهی بخش‌هایی از محلی كه روزگاری مركز حكومت جهانی ایرانیان بود زیر آب می‌رود. اما هنوز پاسارگاد و آن چه در این سرزمین گذشته، آن طور كه شایسته آن است شناخته شده نیست. شاید در این فرصت كوتاه تنها راه چاره كه می‌تواند دست كم به نجات بخشی از آثار منطقه بیانجامد مشاركت همه سازمان‌ها، ارگان‌ها و نهادهای داخلی و خارجی در عملیات نجات‌بخشی است. شاید این اقدام در شناخت اصلی و جایگاه محوطه‌های پشت سد تأثیر گذار باشد.