مارکس، این اندیشمند و نظریه پرداز بزرگ، روند اجتناب ناپذیر پیشرفت به سوی جهانی شدن را از همان زمان، پیش بینی کرده بود

 

به تازگی کتابی زیر عنوان "کارل مارکس یا روح جهان"(۱) به قلم "ژاک آتالی"(۲) در فرانسه منتشر شده است. در این اثر نویسنده به ترسیم دوباره ی یکی از " زیر بناها"ی اندیشه ی مدرن یعنی تولد سرمایه داری و سپس سوسیالیسم می پردازد. نویسنده - مشاور پیشین "فرانسوا میتران"(۳) – بر این باور است که " تاثیر هیچ انسانی بر جهان، به اندازه ی تاثیر کارل مارکس بر قرن بیستم نبوده است." از سوی دیگر "آلن مـَنک"(۴) اقتصاد دان و جستار نویس معاصر فرانسوی عقیده های دیگری دارد. او نویسنده ی کتابی است در زمینه ی جهان آینده تحت عنوان"جهانی که در راه است"(۵). روزنامه فیگارو مناظره ای در باره ی درستی و اعتبار اندیشه ی مارکس، در زمان حاضر و آینده، میان این دو صاحب نظر ترتیب داده که می خوانید:

 

پرسش: دلیل توجه شما به مارکس، در موقعیت کنونی چیست؟

 

ژاک آتالی: در واقع باید بگویم که من هرگز مطالعه ی او را کنار نگذاشته ام. هر قدر، به مرور زمان و بیش از پیش، وارد عصر جهانی شدنی می شویم  که چنین مخاطره آمیزو افسار گسیخته ، با خشونتی فردگرایانه و وحشی همراه است، اندیشه ی او اعتبار بیشتری می یابد هرچند، مدتی به واسطه ی حکومت های استبدادی ای که تحت لوای نامش ایجاد کرده بودند، به سایه رانده شده بود. در برابر چالش های جدید، برای ایفای نقش موثر در حرکت جهان، باید سعی درآمیختن اندیشه و عمل داشت- کاری که مارکس ، در دوران خودش، انجام داد.- اندیشه بدون عمل به معنای تسلیم بر سستی و پستی یا دلخوشی به باز خوانی اورادی چند است. عمل بدون اندیشه نیز به منزله ی تبدیل شدن به عروسک خیمه شب بازی در دست کسی است که پیش از ما اندیشیده است. دلیل توجه من به مارکس، در وهله ی نخست، این است که او نمونه ای از تسلط موفقیت آمیز براین دوگانگی را ارائه می کند. برای فهم قرن نوزدهم، شناختن زندگی او لازم است. شناختن آثارش نیز امکان تحلیل وحشیگری ها وخشونت های قرن بیستم و درک وعده ها وامیدواری ها برای قرن بیست و یکم را برایمان فراهم می سازد .

 

آلن مـَنک: بازی روشنفکرانه با مارکس، مرا هم مجذوب کرده است. شرح حالی که شما در کتاب "کارل مارکس یا روح جهان"ارائه می کنید، نشانگراستعداد تان در شیفتگی در رابطه با خصوصی ترین  تناقض گویی های مارکس است. شما در این نوشته، ذکاوت بسیاری در زمینه ی [چشم پوشی] بر ناهمخوانی ها و ضعف های نویسنده ی"کاپیتال"(۶) از خود نشان می دهید. او، در نوشته ی شما، اغلب، به شکل خورده بورژوایی نمایانده شده که دلمشغولی هایش مسائل عادی مالی و نگرانی های معمول عصر ویکتوریایی است. اما، فراموش نکنید که شخص مورد نظر، کسی است که یکی ازبلند پروازانه ترین نظریه های دوران خویش را با اندیشیدنی پر هزینه برای آینده ی جهان مطرح و دنبال کرده است. نکته ی روشنگر در این شرح حال، فاصله ای است که میان خواسته های روشنفکرانه ی مارکس و روزمرگی مبتذل زندگی اوبه چشم می خورد. در مقایسه می بینیم که "کینز"(۷) کمتر به جهان اندیشیده اما یک چهره ی شاخص بورژوازی آزاد است. دومین حاصل راز گشایی کتاب "کارل مارکس یا روح جهان" ، جدل میان یک زندگی معمولی و یک بلند پروازی "پرومته وار"(۸) است. مارکس فرد بسیار فقیری بود و و در رویارویی با جهان دچار خود بزرگ بینی. زندگی کارل مارکس آمد شدی مداوم میان "پرومته" و طلبکاران بود. ژاک آتالی به وجه مشترک مارکس و مسیح توجه دارد یعنی به نفرت از پول. اجازه دهید در این مورد به مسئله ی خنده آوری اشاره کنم: از چهار یهودی انقلابی که عبارتند از مسیح،"اسپینوزا"(۹)،مارکس و "فروید"(۱۰)، سه تایشان " نخبه گرا "(elitist) (۱۱) هستند. تنهامسیح نه نخبه گرا است، نه اهل تحقیر کردن و هم او است که موفقیت بیشتری به دست آورده!

 

ژاک آتالی: مارکس به واسطه ی داشتن زبانی تند ونیشدار، ممکن است تحقیر کننده جلوه کند. ضعف او در این است که هرگز نمی تواند جلوی زبانش را بگیرد. هنگامی که برادرزنش به وزارت کشور منصوب می شود، به رغم مخاطراتی که این انتصاب می توانسته برای مارکس در پی داشته باشد، او به تندی می گوید:" می بینی،بارها به تو نگفته بودم که او حماقت و خرفتی کافی برای وزیر شدن را دارد؟!"

مارکس به رغم  تفرعن وگزندگی زبان، همواره نسبت به طبیعت بشری خوشبین است. آری، نویسنده ی :مانیفست حزب کمونیست" انسان را باور دارد. به عقیده ی او، انسان لیاقت آن را دارد که به سرنوشتش پرداخته شود.

 

پرسش: آیا پیش بینی های مارکس امروزه و رویارو با جهانی شدن، همچنان معتبر هستند؟

 

ژاک آتالی: بله، آن ها اعتبار خود را حفظ کرده اند. مارکس به ویژگی های آزاد کننده ی سرمایه داری، در مقایسه با شکل های پیشین سازمان مندی جوامع، به خصوص سیستم فئودال توجه دارد واز شهر به منزله ی وسیله ی رهایی از"زندگی احمفانه ی روستایی" سخن می گوید. او نخستین کسی است که مبارزات طبقاتی رابه عنوان موتور محرکه ی تاریخ بازشناخته ، به نقش تاریخی مزدبگیران و نقش پیشرو روشنفکران توجه می کند. مارکس، مفسری پیشگو است که پیش بینی های پیامبر گونه اش هر روز به اثبات می رسند. بنا بر پیش بینی هایش، پیشرفت اجتناب ناپذیر سرمایه داری به یک فرایند جهانی شدن می انجامد و همزمان به سوی تمرکز هایی در شاخه هایی چون بانک ها، بیمه و اتوموبیل پیش می رود که اگرحتماً به صورت انحصار یکه دار(monopole) نباشند لا اقل  چند ملیتی (oligopole) و پرشمارخواهند بود. دیگر پیش بینی او "از خود بیگانگی" در اثر کار و مصرف است که آن را "بتواره پرستی(۱۲) کالا" می نامد. او معتقد است که پیاده شدن سوسیالیسم در یک کشورِ تنها، به ویژه در روسیه و به طور وسیع تر در هر جامعه ی مصرفی، ناممکن است. به باور او سوسیالیسم جهانی بوده و در پی ِ سرمایداری خواهد آمد. همچنین آن چه مارکس زیر عنوان"بینوایی مطلق"(۱۳) مطرح کرده، هر چند هنوز از نظر علمی، بحث انگیزاست اما با واقعیت تطبیق می کند: با این واقعیت که بر شمارافراد فقیر جهان ، روز به روز افزوده می شود. در مقابل، پیش بینی او در زمینه ی افزایش وجدان انقلابی نزد طبقه ی کارگر، مسلم و واضح است و تردیدی بر نمی انگیزد. مارکس اما به شکل گیری مدیران، به عنوان بخش سوم جامعه، چنان که باید و شاید نپرداخته گرچه ، بنا برشواهد گوناگون ، باید به این مسئله اندیشیده باشد. نظام اندیشه ی مارکس بیشتر به کل جهان نظر دارد تا دگرگونی های انفرادی تک تک کشورها. از این منظر، اندیشه ی او به گونه ای چشمگیر، روز آمد است. شاید این گفته خنده داربه نظر آید اما می توان گفت که روند پایان گرفتن نظام شوروی، همراه با جهانی شدن، مارکس را مبدل به بزرگترین اندیشمند قرن جدید کرده است.

 

آلن مـَنک: بدون تردید، در زمینه ی نگرش به سرمایه داری در دوران ما، مارکس اندیشمندی بی بدیل و پیش آهنگ است. گرچه ممکن است برخی از پیش بینی هایش مخدوش به نظر آیند: مثلاً تحرک طبقات به گونه ای که تصور کرده بود، واقعیت ندارد اما باید به فوریت اضافه کرد که وجود طبقات اجتماعی همچنان تداوم دارد. به بیان دیگر، یکی ازدیدگاه های اصلی او، همچنان در جوامع پس از صنعتی شدن، واقعی و قابل اثبات است.

بازنگری دوباره ی مارکس باعث می شود که به مطالعه ی دوباره ی طبقات بپردازیم : عادتی که شاید برای مدتی، کنار گذاشته بودیم. در سایه ماندن دیدگاهی که طبقه ی متوسط را در برگیرنده ی تمام جامعه می دانست،اکنون تنها می تواند به شناخت مجدد طبقات اجتماعی بینجامد. اگر مارکس را اندیشمند بی بدیل و پیش آهنگ عصرمان تلقی می کنیم، به این سبب است که او برای نخستین بار بر تحرک ذاتی سرمایداری انگشت می گذارد.

 

ژاک آتالی: تحرکی که در آن ارجاع به رستگاری طلبی واضح است. اتفاقی نیست اگر در قرن نوزدهم، در زمان ظهور "اثبات گرایی"(۱۴)، تنها دین نوین عبارت است از یک "غایت شناسی"(۱۵) مبنی بر امید به رویدادی رهایی بخش!

 

پرسش: منظورتان از رویداد رهایی بخش چیست؟

 

ژاک آتالی: در جامعه ی سرمایداری مورد نظر مارکس، تشدید رنج های تحمیل شده بر طبقه ی کارگر و واژگونی تدریجی تمامی بورژوا ها تا حد تحلیل در طبقه ی کارگر، جامعه ی انسانی را به گونه ای متناقض به یک"آخرالزمان "(۱۶)نزدیک می کند و مارکس با مطرح کردن آن به عنوان زمان ظهور سوسیالیسم ،به ترسیم آینده ای نامشخص کشیده می شود. البته در تصورمارکس آرمان گر جامعه ی سوسیالیستی، جامعه ای است بر مبنای برادری  که در آن هر فرد سعادت خود را در سعادت دیگری می بیند و پرستش کالا در آن، دیگر مفهومی ندارد.

 

آلن مـَنک: جامعه ی قدیسین مذهب کاتولیک است!

 

ژاک آتالی: بله...این توازی شگفت آور است. مارکس سوسیالیسم را با صفاتی ماورایی و دارای ابدیتی ذاتی متصور می شود. اما، به عنوان بنیانگذار انترناسیونال سوسیالیستی، خود را در مبارزه ونبردی سیاسی می افکند؛ او در مدتی کوتاه به برتری روشنفکرانه ی غالبی دست می یابد که موجب می شود او را به  دامن زدن به تشکیل کمون پاریس (۱۷) در سال ۱۸۷۰ متهم کنند. در واقع باید گفت که مارکس در آغاز از مخالفان کمون پاریس به شمار می آمد گر چه در آینده مبدل به بهترین تحلیلگر آن شد. مارکس را، از بسیاری جوانب، می توان یک بورژوای لیبرال تلقی کرد؛ او طرفدار کسب قدرت به واسطه ی انتخابات است، از دموکراسی طرفداری می کند و بسیاری از مواضعش، با آن چه امروزه برچسب "مارکسیسم" را بر پیشانی دارد، مغایرند. آقای " آلن مـَنک"، در زمینه ی تاکید بر مبارزه ی طبقاتی و ظهور مجدد آن به شکل اپوزیسیونی بسیار جدا از سرمایه و کار، حق با شما است. سرمایه با چیرگی  این تجرید، بیشترین سهم  از ثروت را به خود اختصاص داده و مطالبات جامعه را به انحصار خود درآورده است. امروزه، دقیقاً شرایط به این گونه اند.

 

پرسش: شما در بیوگرافی تان بر جنبه ی آزادی بخش سرمایه داری و جذبه ای که "قدرت کالا" برای مارکس دارد، تاکید می کنید...

 

ژاک آتالی: کارل مارکس در این مورد کوچک ترین تردیدی ندارد. به باور او توانایی برپایی دموکراسی در دست سرمایه داری است. در این زمینه، نظرم به ویژه بر سخنرانی او در بروکسل، در ژانویه ی ۱۸۴۸ است، درست قبل از "بهار خلق ها" که در آن بر علیه هر نوع حمایت از تولیدات داخلی و به جانبداری از تجارت آزاد، اعلام موضع کرد. و البته، پشتیبانی اش از پویا شدن سرمایه داری به این دلیل است که به باور او، این پویایی وسیله ای است برای شدت بخشیدن به مبارزه ی طبقات ستمدیده و بیداری وجدان آزادیخواه طبقه ی کارگر. فکر می کنم که مارکس در این زمینه کاملاً اشتباه کرده است. این بیداری وجدان وجود خارجی ندارد. این فرد گرایی است که از درون مبارزات جمعی سر بر می آورد. باید از خود پرسید که آیا یاس و دلسردی طبقات اجتماعی تحت سلطه –یعنی نیروی کار- نمی تواند به جای  حرکت به سوی بیداری وجدان، به سمت تشدید فرد گرایی، خود خواهی، خودشیفتگی، زوال همبستگی و در نهایت عدم کفایت در ایجاد یک حرکت اجتماعی برای واژگونی نیروی سرمایه پیش برود؟ ( سرمایه ای که امروزه همان "بازار" است ).

 

آلن مـَنک: اگر بخواهیم کلمات مارکس را بکار ببریم، می توانیم بگوییم که در کشورهای جهان سوم که تحت یورش انقلاب سرمایه داری قرارگرفته اند، وجود طبقات همراه است با نبود منطق دیالکتیک و وجدان طبقاتی. پس چرا دراین مناطق کره زمین که مراکز" تراکم توده ای " (آن هم به شکل فیلمی با دور سریع) بوده اند، مراحل طی شده در جوامع غربی تکرار نمی شود؟ چرا در این سرزمین ها، شاهد ظهور سندیکاهای قوی یا نطفه های سوسیال دموکراسی برای رویارویی با قدرت، نیستیم؟ دیالکتیکی که به منزله ی پاسخی هوشیارانه به فشار طبقات اجتماعی به وسیله ی شکل گیری سندیکاهای اصلاح طلب تلقی می شد، فقط مبدل به گونه ای از تقسیم ثروت شده است. چرا در برزیل، هند یا چین، چنین روند دیالکتیکی ای را نمی بینیم؟

 

پرسش: خوب! دقیقاً به نظر شما، دلیلش چیست؟

 

آلن مـَنک: من صورت مسئله را به این شکل مطرح می کنم: آیا امکان ندارد( بدون آن که متوجه شده باشیم) دیالکتیک طبقاتی ، در اصل، مختص غربی ها باشد؟ ببینید در برزیل هر چند یک سندیکالیست  به عنوان رئیس حمهوربرگزیده شده، اما ذره ای زیر بنای سوسیال دموکراسی نهاده نشده است. یعنی به رغم اتفاق اکثریت آرا در انتخاب شخصی از جناح چپ، هیچ گونه دیالکتیک طبقاتی به وجود نیامده است. بنابر این برزیلی ها نیز مانند هندی ها و چینی ها شاهد رشدی سریع هستند بی آن که در شناخت سوسیال دموکراسی پیشرفت قابل توجهی کرده باشند.

 

ژاک آتالی: به همین دلیل است که در این کشورها، شتاب گرفتن ماشین سرمایه داری نمی تواند به هیچ روی شرایط واژگونی سرمایه را مهیا سازد. مارکس "جهانی" می اندیشد. افزون براین ،او بر ضرورت وجود یک تشکیلات جهانی دموکراتیک در بازار، برای رویارویی با سرمایه تاکید می کند: یک انترناسیونال سوسیالیستی که قادربه گردآوری تمام نیروی کار باشد. به باور او این انترناسیونال سوسیالیستی روزی شکل خواهد گرفت که پایه های یک حکومت جهانی و یک مبارزه اجتماعی جهانی حاصل از قدرت گیری جهانی بورژوازی، ریخته شوند. رسیدن به چنین شرایطی بس دشوارو بعید می نماید. احزاب جهانی وجود خارجی ندارند. حتا  یک حزب اروپایی هم به چشم نمی خورد! بی تردید رسیدن به چنین تحولی لااقل دو سه قرن وقت لازم دارد و زودتر از آن ممکن نیست.

 

ادامه دارد

(بخش۲ و پایانی)

Figaro 27 juin 2005, Débats et Opinion*

1-Karl Marx ou l’esprit du monde (Fayard)

2-Jacques Attali (1943- ) اقتصاد دان ، پژوهشگر و نویسنده معاصر فرانسوی

3-François Mitterrand(1916-1996) رئیس جمهور اسبق فرانسه

4-Alain Minc(1949- ) اقتصاد دان ، پژوهشگر و نویسنده معاصر فرانسوی

5-Ce monde qui vient(Grasset, 2004)

6- که جلد نخست آن در 1867 به وسیله ی خود مارکس، جلد های 2 و3 به وسیله ی انگلس در 1885 و 1894 و جلد چهارم به وسیله ی کوتسکی در 1905 انتشار یافتCapital

7-John Maynard Keynes(1883-1946)

8-بنا براسطوره های یونان ،الهه ای که آتش آگاهی ها را به زمین آورد و اانسان را وارد عصر تمدن کرد.Prométhée

9-Baruch Spinoza(1632-1677)

10-Sigmund Freud(1856-1939)

11- یا سرآمد باور. منظور نظامی است که نخبه گان را بر بقیه ارجح می داند.

12-Fétichisme de la marchandise

13-Paupérisation absolue

14- Positivisme یا یافت باوری( بنا بر برگردان داریوش آشوری)

15-Catastrophe rédemptrice

16-Parousieمنظور روایتی است در باره ی بازگشت پیروزمندانه ی مسیح و برقراری ابدی حکومت خداوند

17-Commune de Paris